Het korte antwoord
Een schouw is de omlijsting van een open haard of kachelplek, met de schoorsteenboezem erboven. Herstellen kan vaak, met een steenhouwer of stukadoor. Weghalen vraagt meer dan slopen: het rookkanaal moet geventileerd blijven, het kanaal kan van de buren zijn en wat erboven zit moet blijven dragen. Neem het mee in een woningrenovatie.
Wat is een schouw, en wat zit erachter?
Een schouw is de omlijsting rond een stookplaats, met een mantel of lijst eromheen en vaak een plank erboven. Het woord wordt ook gebruikt voor het hele uitstekende deel van de muur, tot aan het plafond. Dat deel heet de schoorsteenboezem. Daarachter loopt het rookkanaal naar het dak.
In oude huizen zijn schouwen er in alle soorten. Marmer in herenhuizen en grachtenpanden, hout of gietijzer in eenvoudigere woningen, gestucte boezems met lijstwerk in veel woningen rond 1900. Vaak is de stookplaats al lang dicht en zit er een rooster of plaat in. Toch is de schouw meer dan decoratie: hij hangt vast aan het rookkanaal, de muur en soms aan de vloer en de balken erboven.
| Onderdeel | Wat het is | Waarom het ertoe doet |
|---|---|---|
| Mantel of omlijsting | Het zichtbare deel rond de stookplaats, in marmer, hout, steen of gips | Is vaak los te halen en terug te zetten |
| Schoorsteenboezem | Het uitstekende deel van de muur boven de mantel | Kan steunen op balken of de vloer, en draagt soms zelf |
| Rookkanaal | Het kanaal van de stookplaats naar het dak | Kan gedeeld zijn met buren, moet geventileerd blijven |
| Haard of stookplaats | De opening waar vroeger het vuur zat | Vaak dichtgezet, soms met oude isolatie of platen erin |
| Schoorsteen op het dak | Het deel boven het dak | Valt onder het dak en vaak onder de VvE of de buren |
Schouw herstellen, weghalen of terugplaatsen: wat kiest u?
De keuze hangt af van de staat van de schouw, het karakter van het huis en wat u met de kamer wilt. Een schouw geeft een kamer een middelpunt. Weghalen geeft ruimte en een strakkere wand. Deze tabel geeft de richting.
| Als… | Dan ligt vaak voor de hand | Waarom |
|---|---|---|
| de schouw origineel is en in redelijke staat | Herstellen | Oude marmer- en houtschouwen zijn lastig na te maken |
| u weer wilt stoken | Herstellen en het kanaal laten keuren | Een kachel of haard vraagt een veilig kanaal |
| de schouw later is toegevoegd en niet past bij het huis | Weghalen of vervangen | Er gaat geen oorspronkelijk detail verloren |
| de kamer klein is en elke meter telt | Weghalen, als constructie en kanaal het toelaten | De boezem neemt ruimte in |
| de schouw ooit is weggehaald en u hem terug wilt | Terugplaatsen, met een oude of nagemaakte mantel | Het karakter van de kamer komt terug |
| uw woning een monument is | Eerst nagaan wat mag | Ook binnen kan een vergunning nodig zijn |
Hoe herstelt u een oude schouw?
Herstel hangt af van het materiaal. Een marmeren schouw met een barst of een vlek is iets anders dan een houten mantel onder tien lagen verf. Bij herstel gaat het erom het oude te houden en alleen te vervangen wat echt kapot is.
- Marmer. Losse delen opnieuw vastzetten, barsten en kapotte hoeken laten herstellen, vlekken laten behandelen. Dat is werk voor een steenhouwer of restaurateur.
- Hout. Verflagen afbijten, beschadigingen herstellen en opnieuw schilderen. In oude verflagen kan lood zitten; schuur niet droog zonder bescherming.
- Gietijzer. Roest verwijderen en opnieuw behandelen. Losse delen zijn soms bij een handel in oude bouwmaterialen te vinden.
- Gestucte boezem met lijstwerk. Scheuren dichtzetten, ontbrekend lijstwerk laten nalopen door een stukadoor.
- De stookplaats. Dichtgezette openingen kunnen oude platen bevatten. In woningen van vóór 1994 kan daar asbest in zitten. Niet zelf openbreken: lees asbest herkennen.
Wilt u weer stoken in de schouw, met een open haard, inzethaard of kachel, dan moet het rookkanaal eerst geïnspecteerd en geveegd worden. De aansluiting van een kachel of gashaard doet een erkend installateur. Een oud kanaal is vaak niet meer geschikt zonder voering.
Kunt u een schouw zomaar weghalen?
De mantel zelf is vaak los te halen. De boezem en het kanaal zijn een ander verhaal. Wie een schouw weghaalt, moet drie dingen weten: wat de boezem draagt of waar hij op rust, van wie het kanaal is, en hoe het kanaal daarna geventileerd blijft.
- Wat erboven zit. In veel huizen staat de schoorsteenboezem op een verdieping hoger gewoon door. Haalt u beneden de boezem weg, dan kan het metselwerk erboven zijn steun verliezen. Laat een constructeur kijken voordat er iets gesloopt wordt.
- Van wie het kanaal is. In gesplitste panden en rijtjeshuizen lopen kanalen soms door muren die van meerdere eigenaren zijn, of dienen ze ook de buren. Kijk in de splitsingsakte en vraag het na bij de VvE.
- Ventilatie van het kanaal. Een kanaal dat aan de onderkant helemaal dicht wordt gezet, zonder ventilatie, kan vochtig worden. Dat geeft vochtplekken op de muur. Een rooster onderaan en een kap op de schoorsteen houden het droog.
- De vloer eronder. Waar de stookplaats stond, ligt soms een stenen plaat of een stuk vloer op een andere hoogte. Dat moet gelijk worden gemaakt met de rest.
“Een schouw weghalen is vijf minuten breekwerk en daarna vijftig jaar een muur die wel of niet droog blijft.”
Wat een constructeur doet en wanneer u er een nodig heeft, staat in een constructeur bij een verbouwing. Bij vochtplekken rond een oud kanaal helpt vochtproblemen in huis verder.
Hoe plaatst u een schouw terug?
Is de schouw ooit weggehaald, dan kunt u hem terugbrengen. Met een oude mantel uit een handel in bouwmaterialen, of met een nieuwe die is nagemaakt in de stijl van het huis. Kijk naar de andere kamers, naar het lijstwerk en naar vergelijkbare huizen in de straat om te zien wat er gezeten heeft.
| Punt | Waar u op let |
|---|---|
| Gewicht | Een marmeren schouw is zwaar. Op een houten vloer kan dat versterking vragen; laat een constructeur kijken |
| Maat | Een mantel uit een ander huis past zelden precies. Meet de wand, de hoogte en de plek van het kanaal |
| Bevestiging | De mantel moet vast aan de muur, niet alleen tegen de muur geplaatst |
| Aansluiting | Wand, plint en vloer moeten netjes aansluiten. Plan het voor het stucwerk en de vloer |
| Stoken | Alleen als het kanaal is gekeurd en een erkend installateur de kachel of haard aansluit |
Een teruggeplaatste schouw zonder stookfunctie heeft nog steeds een kanaal achter zich. Houd dat geventileerd, zodat de nieuwe schouw niet vochtig wordt.
Wat ziet een vakman bij een schouw dat u niet ziet?
- Scheuren boven de mantel. Een scheur die schuin omhoog loopt, wijst eerder op beweging in de muur of de vloer dan op een slechte stuclaag.
- De balken onder de boezem. In oude huizen rust de boezem soms deels op een raveelbalk in de vloer. Is die aangetast, dan zakt de schouw mee. Meer daarover in een houten balklaag versterken.
- Roet en vocht in het kanaal. Bruine of zwarte vlekken op de stuclaag rond de boezem komen vaak uit een kanaal dat nat wordt of slecht ventileert.
- Elektra in de boezem. Oude leidingen voor een lamp boven de schouw zitten soms los in het metselwerk. Bij een renovatie is dat het moment om ze te vervangen.
- Een losse mantel. Een marmeren plank die alleen nog op mortel rust, kan bij het verplaatsen breken. Eerst goed ondersteunen.
Welke regels gelden er voor een schouw in een oud pand?
Voor het herstellen van een schouw heeft u meestal geen vergunning nodig. Voor weghalen of veranderen kan dat anders zijn. Bij een rijksmonument is het interieur vaak ook beschermd, en een schouw kan daar een waardevol onderdeel van zijn. Bij een gemeentelijk monument verschilt het. Kijk via het Omgevingsloket en vraag het bij twijfel na bij de gemeente. Meer daarover in verbouwen in een monument.
Gaat het om een kanaal of schoorsteen die met anderen gedeeld wordt, dan zijn de VvE en de buren erbij betrokken. Een schoorsteen op het dak afbreken of dichtzetten raakt het dak, en dat is in een appartement vaak gemeenschappelijk. Doe niets aan het kanaal of de schoorsteen zonder overleg.
Hoe neemt u een schouw mee in uw renovatie?
Een schouw raakt aan bijna elk vak in de renovatie: sloop, constructie, stucwerk, vloer, schilderwerk en soms de installateur. Beslis dus vroeg wat ermee gebeurt.
- Bepaal of u de schouw houdt, weghaalt of terugplaatst.
- Zoek uit of uw woning een monument is.
- Kijk in de splitsingsakte en vraag de VvE als het kanaal gedeeld kan zijn.
- Laat een constructeur kijken voordat een boezem weggaat.
- Laat dichtgezette stookplaatsen met oude platen eerst controleren op asbest.
- Zorg dat een kanaal dat blijft geventileerd wordt.
- Plan herstel van mantel en lijstwerk na het stucwerk en voor het schilderwerk.
MA Layan doet complete woningrenovaties, geen losse klussen. Hoort een schouw bij uw renovatie, dan past het weghalen of het opnieuw aansluiten van wand en vloer in dezelfde planning als de rest. Voor het herstel van marmer of het keuren van een kanaal schakelt u een steenhouwer of schoorsteenveger in. Bij de opname kijkt de eigenaar mee naar de boezem, de muur en wat erboven zit.