Het korte antwoord
Lagetemperatuurverwarming is verwarming die het huis warm houdt met water dat minder heet is dan bij een traditionele cv. Dat werkt als het huis weinig warmte verliest en de warmte over een groot oppervlak afgeeft, zoals vloer, wand of grotere radiatoren. Een woningrenovatie is het moment om isolatie, afgifte en ventilatie daarop voor te bereiden.
Wat is lagetemperatuurverwarming?
In een traditionele Nederlandse cv-installatie stroomt heet water door de radiatoren. Een klein oppervlak kan dan veel warmte afgeven, en dat is precies waarom radiatoren in oude huizen vaak klein zijn. Lagetemperatuurverwarming, vaak afgekort tot LT-verwarming, werkt met water dat flink minder warm is. Een radiator voelt dan lauw in plaats van heet, maar de kamer wordt toch warm, mits het huis meewerkt.
Het principe is eenvoudig. Lauw water geeft per vierkante meter minder warmte af. Dus heeft u ofwel meer vierkante meters nodig (een hele vloer, een wand, of grotere radiatoren), ofwel een huis dat minder warmte nodig heeft (isolatie en weinig kieren). Meestal allebei. Een warmtepomp werkt het zuinigst bij lauw water, en een moderne cv-ketel ook. Dat is de reden dat de vraag nu bij zoveel renovaties op tafel ligt.
Er bestaan een paar hardnekkige misverstanden. Lage temperatuur betekent niet dat het binnen kouder is; de kamer wordt even warm, alleen het water in de leidingen is minder heet. Het betekent ook niet dat u verplicht een warmtepomp neemt; ook een cv-ketel kan op een lagere temperatuur draaien en wordt daar vaak zuiniger van. En het betekent niet dat alles in één keer moet. Veel huizen gaan er stap voor stap naartoe, met elke renovatie een stukje dichter bij.
“Lage temperatuur is geen apparaat dat u koopt. Het is een eigenschap van het hele huis: de schil, de vloer, de wanden en hoe de lucht ververst wordt.”
Wat heeft uw huis nodig voor lagetemperatuurverwarming?
Er zijn vier onderdelen die samen bepalen of het werkt. Valt er één weg, dan merkt u dat in de winter aan koude kamers of een installatie die alsnog heet water moet maken.
| Onderdeel | Waarom het telt | Wat u in een renovatie kunt doen |
|---|---|---|
| Isolatie | Hoe minder warmte weglekt, hoe minder het water hoeft te leveren | Dak, vloer, gevel of binnenwand meenemen als ze toch opengaan |
| Kierdichting | Tocht voert warmte sneller af dan een slecht geïsoleerde muur | Kieren bij kozijnen, vloeren en leidingdoorvoeren dichten |
| Groot afgifteoppervlak | Lauw water heeft meer vierkante meters nodig | Vloer- of wandverwarming, of grotere radiatoren |
| Ventilatie | Een dicht huis moet gecontroleerd lucht verversen | Mechanische afzuiging of balansventilatie |
Isolatie is meestal de grootste stap. Welke delen het eerst aan de beurt zijn, leest u in wat isoleert u eerst. En omdat een geïsoleerd huis dichter wordt, hoort ventilatie er altijd bij; daarover gaat balansventilatie met warmteterugwinning.
Is uw huis geschikt voor lagetemperatuurverwarming?
Een energieadviseur of installateur kan dat precies uitrekenen met een warmteverliesberekening per kamer. Maar u kunt zelf al een goede inschatting maken. Hoe later het huis gebouwd is, of hoe meer er al geïsoleerd is, hoe dichter u bij de streep zit.
| Als uw huis | Dan is het vaak | Eerste stap |
|---|---|---|
| Na de jaren 90 gebouwd is | Al redelijk geschikt | Afgifte laten controleren, soms een paar radiatoren groter |
| Uit de jaren 70 of 80 komt en deels geïsoleerd is | Geschikt met aanvullend werk | Glas, dak en kieren; daarna de afgifte |
| Van vóór 1940 is met houten vloeren | Een flinke stap | Eerst de schil, en kijken wat het pand toelaat |
| Een monument of in beschermd stadsgezicht staat | Maatwerk | Binnenkant aanpakken; buitenkant vaak met vergunning |
| Een appartement is met buren rondom | Vaak gunstiger dan u denkt | Buren boven, onder en naast houden warmte vast |
Sommige installateurs adviseren een eenvoudige proef: zet in de winter de watertemperatuur van uw ketel een tijd lager en kijk welke kamers dan nog op temperatuur komen. De kamers die koud blijven, zijn de plekken waar extra isolatie of meer afgifte nodig is. Laat de installateur die proef met u instellen; de ketel moet er wel voor geschikt zijn.
Vloerverwarming, wandverwarming of grotere radiatoren?
De afgifte is het deel van de verwarming dat u ziet of voelt: de radiator, de vloer of de wand. Bij lage temperatuur wint wat een groot oppervlak heeft. Welke het wordt, hangt vooral af van wat uw renovatie openmaakt.
| Afgifte | Sterk punt | Wat het vraagt | Past vaak als |
|---|---|---|---|
| Vloerverwarming | Grootste oppervlak, onzichtbaar | Opbouwhoogte of infrezen, geschikte vloer erop | De vloer toch nieuw wordt |
| Wandverwarming | Stralingswarmte, geen hoogte verlies | Een vrije wand zonder kasten, stucwerk erover | De wanden toch gestuct worden |
| Grotere of LT-radiatoren | Minste breekwerk | Ruimte aan de wand, soms stroom bij de radiator | Vloer en wanden blijven |
| Plintverwarming | Weinig ruimte, langs de buitenmuur | Een vrije plint langs de muur | Radiatoren in de weg zitten |
Bij een houten vloer is vloerverwarming mogelijk, maar het vraagt aandacht voor de opbouw en de vloer die erop komt. Daarover gaan vloerverwarming op een houten vloer en welke vloer op vloerverwarming. Kiest u voor radiatoren, lees dan ook radiatoren vervangen bij een renovatie.
Wat bereidt u in de renovatie voor op lagetemperatuurverwarming?
Veel mensen stappen niet in één keer over. Ze renoveren nu en nemen de warmtepomp over een paar jaar. Dat kan prima, zolang wat nu dichtgaat al klaar is voor later. Het is jammer als een vers gelegde vloer er over drie jaar weer uit moet voor leidingen.
- Isoleer wat nu openligt: dak bij een dakopbouw, vloer bij een nieuwe dekvloer, binnenwand bij stucwerk.
- Laat bij een nieuwe dekvloer meteen vloerverwarming of in elk geval de leidingen ervoor meenemen.
- Kies nieuwe radiatoren op de lagere watertemperatuur, ook als de ketel voorlopig blijft.
- Reserveer een plek voor het binnendeel en een eventuele boiler, met stroom en afvoer.
- Denk na over waar een buitendeel kan staan en hoe de leidingen daarheen lopen.
- Laat de groepenkast nakijken; een warmtepomp vraagt vaak een eigen groep.
- Neem ventilatie mee in het plan, want een geïsoleerd huis wordt dichter.
Voor de warmtepomp zelf, het buitendeel en de combinatie met vloerverwarming is er een apart artikel: warmtepomp en vloerverwarming. Daar leest u ook wie wat doet.
Wat ziet een vakman dat u niet ziet?
Lagetemperatuurverwarming valt of staat bij details die op papier niet opvallen. Dit zijn de punten waar een ervaren vakman naar kijkt bij een opname of tijdens de bouw.
- Koudebruggen. Plekken waar de isolatie onderbroken is, zoals bij een balk die in de gevel ligt of een betonnen latei boven een raam. Daar lekt warmte weg en kan condens ontstaan.
- De kamer die altijd achterblijft. Vaak een hoekkamer of een kamer boven een open ruimte of een koude kruipruimte. Die vraagt extra afgifte of extra isolatie.
- Vloerbedekking op vloerverwarming. Een dik tapijt of een dikke houten vloer remt de warmte. Met lauw water merkt u dat sneller.
- Leidingen in de koude zone. Leidingen door een onverwarmde kruipruimte of zolder verliezen warmte voor ze de kamer bereiken.
- Verlaagde plafonds en kasten. Een wand met wandverwarming waar later een kast tegenaan komt, verwarmt de kast.
Hoe vocht en isolatie samenhangen, vooral in oude huizen, leest u in isoleren tijdens een renovatie.
Wie doet wat bij lagetemperatuurverwarming?
Het ontwerp en de aanleg van de verwarming doet een erkend installateur. Die maakt de warmteverliesberekening, kiest de warmtebron en de afgifte, legt de leidingen en regelt het systeem in. Isolatie kan door een isolatiebedrijf of binnen de bouw worden gedaan. De bouw zelf, zoals vloeren, wanden, koven en stucwerk, sluit daarop aan.
Bij een complete renovatie zit de winst in de volgorde. Isolatie en leidingen gaan in de ruwbouw, de dekvloer of het stucwerk komt erover, en pas daarna de afwerking. Bij MA Layan staat dat bouwwerk in één planning, met per vak een eigen specialist, en sluiten we aan op de installateur. Voor financiering van energiebesparende maatregelen kunt u kijken bij het Warmtefonds en bij isolatiesubsidie.
Hoe begint u met lagetemperatuurverwarming?
Begin bij de vraag wat er in uw renovatie toch al opengaat. Dat bepaalt waar de winst ligt. Een nieuwe vloer in de woonkamer is een kans voor vloerverwarming, nieuw stucwerk een kans voor wandverwarming, een dakopbouw een kans voor dakisolatie. Leg daarnaast vast welke kamers nu koud zijn en waar u tocht voelt.
Twijfelt u of het allemaal in één keer moet, of in fases? Kijk dan naar wat er de komende jaren nog meer gebeurt in huis. Een badkamer die over twee jaar aan de beurt is, is een kans voor vloerverwarming in die ruimte. Een zolder die later wordt verbouwd, is een kans voor dakisolatie. Een renovatie in fases werkt, zolang elke fase rekening houdt met de volgende en u niets dichtmaakt wat later weer open moet.
Bij de opname bij u thuis kijkt de eigenaar van MA Layan naar vloeren, wanden, plafonds en wat er onder en achter zit. Zo weet u welk bouwwerk nodig is om het huis klaar te maken, en kan de installateur zijn deel daarop afstemmen. In de offerte per onderdeel ziet u dat werk apart staan.